Çek, bono ya da poliçeye dayanılarak başlatılan kambiyo takibinde borçlunun itiraz için yalnızca beş günü vardır ve bu süre ödeme emrinin tebliğiyle işlemeye başlar. İtirazın muhatabı icra dairesi değil, icra mahkemesidir. Üstelik itiraz etmek hacizleri tek başına durdurmaz; bunun için mahkemeden ayrıca durdurma kararı alınması gerekir.
Kambiyo takibini genel takipten ayıran nedir?
Türk Ticaret Kanunu çek, bono (emre muharrer senet) ve poliçeyi kambiyo senedi olarak düzenler. Bu senetler ticari hayatta neredeyse nakit gibi el değiştirdiği için kanun koyucu, onlara dayanan alacaklara sıradan bir alacakta bulunmayan bir hız tanımak istemiştir. İcra ve İflas Kanunu'nun 167 ile 170/b maddeleri arasında yer alan "kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu" bu amaçla kurgulanmıştır.
Takip, alacaklının senedin aslını icra dairesine teslim etmesiyle başlar. İcra müdürü belgeye bakar; kambiyo senedi görünümünde olup olmadığını ve vadenin gelip gelmediğini denetler, sorun görmezse ödeme emrini çıkarır. Bu ilk denetim yüzeyseldir; esasa ilişkin asıl tartışma sonradan icra mahkemesinde yapılır.
Borçlu açısından tablo, genel haciz yoluna kıyasla belirgin biçimde ağırdır:
- Borcu ödemek için on gün tanınır.
- İtiraz ve şikâyet süresi yedi değil beş gündür.
- Başvuru mercii icra dairesi değil icra mahkemesidir.
- İtiraz, takibi kendiliğinden durdurmaz.
Kısacası genel haciz yolundaki "itiraz ettim, takip durdu" rahatlığı burada yoktur.
Ödeme emrindeki süreler ve hesabı
İİK m. 168 uyarınca kambiyo takibindeki ödeme emri, borçluya işlevleri birbirinden farklı dört süreyi aynı anda bildirir:
- Borç ve masrafların ödenmesi için on gün
- Senedin kambiyo vasfına yönelik şikâyet için beş gün
- İmzanın inkârı için beş gün
- Borca itiraz için beş gün
Saymaya tebliğin yapıldığı günün ertesinden başlanır. Son gün resmi tatile rastlarsa süre, tatilin bitiminden sonraki ilk iş gününün mesai sonuna kadar uzar. On gün geçtiği halde ödeme yapılmamış ve itiraz da sonuç vermemişse alacaklı haciz talep edebilir; borçlu için ayrıca kanunda öngörülen süre içinde mal beyanında bulunma yükümlülüğü doğar.
Ödeme emrine senedin bir örneği eklenir. Beş gün dar bir süre olduğundan bu örnek, gelir gelmez incelenmeli ve şu sorulara cevap aranmalıdır:
- Gelen evrak gerçekten kambiyo senetlerine özgü yola mı ait, yoksa genel haciz yoluna mı?
- Senetteki imza borçluya mı ait?
- Düzenleme tarihi, vade ve tutar doğru mu?
- Belge çek, bono ya da poliçe için kanunun zorunlu saydığı unsurları içeriyor mu?
- Borç daha önce ödendiyse elde bunu gösteren yazılı bir belge var mı?
- Zamanaşımı dolmuş olabilir mi?
Borca itiraz
Borca itirazda borçlu imzanın kendisine ait olduğunu tartışmaz; tartıştığı şey borcun kendisidir. Borcun hiç doğmadığı, ödendiği, ertelendiği ya da zamanaşımına uğradığı bu başlık altında ileri sürülür. İİK m. 168 ve m. 169 gereğince itiraz, tebliğden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine dilekçeyle yapılır.
Bu yolda itirazın kabul görmesi kolay değildir, çünkü İİK m. 169/a icra mahkemesinin elini bağlar. Mahkeme, ancak borcun bulunmadığını, ödendiğini veya ertelendiğini gösteren resmi bir belge ya da imzası ikrar edilmiş bir belge görürse itirazı kabul eder. Tanık beyanı bu aşamada kural olarak yeterli görülmez. "Parayı elden verdim" savunması, yazılı ve imzalı bir dayanakla desteklenmedikçe icra mahkemesinde genellikle karşılık bulmaz.
Zamanaşımı itirazı da borca itirazın bir türüdür ve aynı beş gün içinde yapılmalıdır. Süreler senedin cinsine ve kime başvurulduğuna göre değişir; bono düzenleyenine karşı vadeden itibaren üç yıl, çekte ise ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ay öngörülmüştür.
Kısmi ödeme yapılmışsa itiraz yalnızca o kısım için yapılabilir. İtiraz edilen tutar açıkça gösterilmeli, ödeme de yine resmi ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeye dayanmalıdır. Banka kayıtlarının bu niteliği karşılayıp karşılamadığı her dosyada somut olaya göre tartışılır.
Yetki itirazı da aynı beş günlük süreye tabidir ve icra mahkemesine yapılır. Dilekçede yetkili icra dairesinin hangisi olduğu belirtilmelidir.
İmzaya itiraz
Senetteki imzanın kendisine ait olmadığını söyleyen borçlu İİK m. 170'e dayanır. Süre yine beş gün, mercii yine icra mahkemesidir. İnkâr, dilekçede tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta yazılmalıdır; süresinde ve açıkça inkâr edilmeyen imza, o takip bakımından kabul edilmiş sayılır.
Mahkeme imza incelemesini çoğunlukla borçlunun resmi kurumlardaki imza örneklerini toplatıp bilirkişiye inceleterek yapar. İmzanın borçluya ait olmadığı sonucuna ulaşılırsa itiraz kabul edilir ve takip o borçlu yönünden durur.
İmzayı gerçeğe aykırı biçimde inkâr etmenin bedeli yüksektir. İnceleme imzanın borçluya ait olduğunu gösterir ve takip de bu inkâr nedeniyle durmuşsa, İİK m. 170 borçluya iki ayrı yaptırım bağlar: Alt sınırı alacağın yüzde yirmisi olan bir tazminat ile alacağın yüzde onu tutarında bir para cezası. Borçlu bu karardan sonra genel mahkemede menfi tespit ya da istirdat davasına başvurursa, her iki kalemin tahsili o dava sonuçlanıncaya kadar bekletilir.
Yaptırım tek yönlü değildir. İtiraz kabul edilir ve alacaklının senedi takibe koyarken kötü niyetli ya da ağır kusurlu davrandığı anlaşılırsa, aynı oranlardaki tazminat ve para cezası bu kez alacaklıya yüklenebilir.
Belgenin kambiyo senedi olmaması: şikâyet
Bir kâğıt, kanunun bono, çek veya poliçe için aradığı zorunlu unsurlardan birini taşımıyorsa kambiyo senedi sayılmaz. Bonoda "bono" ya da "emre muharrer senet" ibaresinin yer almaması, düzenleme tarihinin veya düzenleyenin imzasının eksik olması tipik örneklerdir.
Böyle bir belgeyle kambiyo yoluna gidilmişse borçlu, İİK m. 168 uyarınca tebliğden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine şikâyette bulunur. İİK m. 170/a ayrıca, süresinde yapılmış bir itiraz veya şikâyet önüne geldiğinde icra mahkemesinin senedin niteliğini kendiliğinden de denetleyebileceğini ve uygun bulmazsa takibi iptal edeceğini öngörür.
Bu iptal alacağı ortadan kaldırmaz. Alacaklı, şartları varsa genel haciz yoluyla yeniden takip başlatabilir ya da dava açabilir.
İtirazın takibe etkisi ve genel mahkeme yolu
Genel haciz yolunda süresinde yapılan itiraz takibi durdurur; kambiyo takibinde bu sonuç kendiliğinden doğmaz. Borca ya da imzaya itiraz edilmiş olsa bile haciz işlemleri sürebilir.
Bu yüzden borçlu, itiraz dilekçesinde takibin geçici olarak durdurulmasını da talep etmelidir. Mahkeme, borca itirazda İİK m. 169/a, imzaya itirazda İİK m. 170 çerçevesinde şartları değerlendirir ve durdurma kararını teminat gösterilmesine bağlayabilir.
İcra mahkemesinin incelemesi dar kapsamlıdır, verdiği karar da yalnızca o takip için sonuç doğurur. Borcun bulunmadığını tüm delilleriyle ortaya koymak isteyen borçlu, İİK m. 72 uyarınca genel mahkemede menfi tespit davası açabilir; ödemek zorunda kaldıysa istirdat davasına başvurabilir. Kambiyo senetlerinden doğan bu davalara kural olarak asliye ticaret mahkemesi bakar ve konusu para olduğundan dava açmadan önce arabulucuya başvurmak gerekir.
Karşılıksız çek nedeniyle 5941 sayılı Çek Kanunu'nda öngörülen yaptırımlar ise ayrı bir hattır. İcra takibine itiraz edilmesi o süreci kendiliğinden etkilemez; iki dosyanın ayrı ayrı yönetilmesi gerekir.
Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler
Uygulamada en sık görülen hata, itiraz dilekçesinin icra dairesine verilmesidir. Genel haciz yolundaki alışkanlıkla yapılan bu başvuru, beş günlük süreyi fark ettirmeden tüketebilir. Ödeme emrinin hangi takip yoluna ait olduğu belgenin başlığından anlaşılır; ilk iş buna bakmaktır.
İkinci tipik sorun, itiraz sebeplerinin parça parça ileri sürülmesidir. Hem imzaya hem borca itiraz edilecekse ikisi de aynı beş gün içinde ve açıkça yazılmalıdır. Süre dolduktan sonra yeni bir sebep eklemek kural olarak mümkün olmaz.
Teminat senedi iddiası da sık gündeme gelir. Senedin bir işin güvencesi olarak verildiği, resmi ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle gösterilebilirse icra mahkemesinde dinlenir. Böyle bir belge yoksa uyuşmazlık genellikle genel mahkemedeki menfi tespit davasında çözülür. Bu nedenle teminat amacıyla senet verilirken, bu amacı gösteren karşılıklı imzalı bir protokol hazırlanması önerilir.
Son olarak imza inkârına acele karar verilmemelidir. Yalnızca zaman kazanmak için imzaya itiraz edildiğini ve borçlunun sonunda tazminat ile para cezasıyla karşılaştığı dosyalara sıkça rastlanır. İmza gerçekten borçluya ait değilse inkâr güçlü bir savunmadır; aksi halde maliyeti yüksek bir hamleye dönüşür.
Sık sorulan sorular
Senede itiraz süresi kaç gündür?
Kambiyo senetlerine özgü takipte borca itiraz, imzaya itiraz ve şikâyet için süre, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gündür. Borcu ödeme süresi ise on gündür.
Çek veya senede itiraz icra dairesine yapılabilir mi?
Yapılmamalıdır. Kambiyo takibinde borca ve imzaya itirazın mercii icra mahkemesidir; icra dairesine verilen dilekçe süre kaybına yol açabilir.
Senedi ödedim ama elimde makbuz yok, itiraz edebilir miyim?
Edilebilir, ancak icra mahkemesi ödemenin resmi ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatını arar. Böyle bir belge yoksa itirazın kabulü güçtür ve mesele çoğunlukla genel mahkemede açılacak menfi tespit veya istirdat davasında ele alınır.
İmzaya itiraz haksız çıkarsa ne olur?
İmzanın borçluya ait olduğu anlaşılır ve takip bu inkâr nedeniyle durmuşsa borçlu iki yaptırımla karşılaşır: alacaklıya ödenecek ve alacağın yüzde yirmisinin altına inemeyecek bir tazminat ile alacağın yüzde onu kadar para cezası.
İtiraz edince hacizler durur mu?
Kendiliğinden durmaz. İcra mahkemesinden geçici durdurma kararı alınması gerekir ve mahkeme bu kararı teminata bağlayabilir. Beş günlük sürenin dar olduğu düşünülürse, senedin ve tebliğ evrakının vakit kaybetmeden bir avukatla birlikte incelenmesi isabetli olur.
Kambiyo senedine dayalı takipte borca itiraz dilekçesi örneği
- Bu dilekçe, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla başlatılan takipte icra dairesine değil, icra (hukuk) mahkemesine verilir.
- İİK m. 168 ve m. 169'a göre borca itiraz ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde yapılır ve itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz.
- Dilekçeye ödeme emri ve senet örneği ile borcun ödendiğini veya ertelendiğini gösteren resmi ya da imzası ikrar edilmiş belge eklenmelidir.
[İL] NÖBETÇİ İCRA HUKUK MAHKEMESİ HÂKİMLİĞİNE
İCRA DOSYASI : [İL] [....] İcra Dairesi, [Esas No] E.
DAVACI (BORÇLU) : [Ad Soyad / Unvan] (T.C. Kimlik No / Vergi No: [...........])
[Adres]
VEKİLİ : [Varsa Av. Ad Soyad, adres]
DAVALI (ALACAKLI) : [Ad Soyad / Unvan]
[Adres]
TAKİP MİKTARI : [Tutar] TL
İTİRAZ EDİLEN MİKTAR : [Tutar] TL [ve ferileri]
ÖDEME EMRİ TEBLİĞİ : [Tarih]
KONU : Kambiyo senedine dayalı takipte İİK m. 168, m. 169 ve m. 169/a
uyarınca borca itiraz ile takibin durdurulması talebidir.
AÇIKLAMALAR :
1. Davalı alacaklı, [Tarih] tanzim ve [Tarih] vade tarihli, [Tutar] TL bedelli
[bono / çek / poliçe]ye dayanarak davacı aleyhine yukarıda numarası
yazılı dosyayla kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatmıştır.
2. Ödeme emri davacıya [Tarih] tarihinde tebliğ edilmiştir. Bu itiraz, İİK m. 168
uyarınca tebliğden itibaren beş günlük süre içinde yapılmaktadır.Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.