Uzlaştırma nedir?

Uzlaştırma, kanunun saydığı belirli suçlarda şüpheli ile mağdurun tarafsız bir uzlaştırmacının aracılığıyla anlaşıp ceza sürecini kapatmasına imkân veren bir yoldur. Anlaşma sağlanır ve şüpheli üstlendiği edimi yerine getirirse, soruşturmada kovuşturmaya yer olmadığına, davada ise düşme kararı verilir. Katılım tamamen isteğe bağlıdır; taraflardan biri kabul etmezse dosya olağan seyrinde ilerler.

Hangi suçlar uzlaştırmaya tabidir?

Her suç uzlaştırmaya elverişli değildir. CMK m. 253 kapsamı iki kümede toplar.

İlk kümede, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan suçlar yer alır. Mağdurun şikâyeti olmadan savcılığın harekete geçemediği suçların çoğu buraya girer.

İkinci kümede ise şikâyete bağlı olmasa da kanunda tek tek sayılmış suçlar bulunur. Türk Ceza Kanunu açısından bunlar şunlardır:

• Kasten yaralama (TCK m. 86, üçüncü fıkra hariç ve TCK m. 88)
• Taksirle yaralama (TCK m. 89)
• Tehdit (TCK m. 106, birinci fıkra)
• Konut dokunulmazlığının ihlali (TCK m. 116)
• İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK m. 117, birinci fıkra ve TCK m. 119, birinci fıkra c bendi)
• Hırsızlık (TCK m. 141)
• Güveni kötüye kullanma (TCK m. 155, üçüncü fıkra hariç)
• Dolandırıcılık (TCK m. 157)
• Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (TCK m. 165)
• Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (TCK m. 234)
• Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi ya da belgelerin açıklanması (TCK m. 239, dördüncü fıkra hariç)

Hırsızlık ve dolandırıcılık bakımından listeye yalnızca suçun temel şekli alınmıştır. Nitelikli hırsızlık (TCK m. 142) ya da nitelikli dolandırıcılık (TCK m. 158) uzlaştırma dışında kalır. Suça sürüklenen çocuklar içinse kanun, belirli bir ceza sınırının altındaki başka suçlarda da uzlaştırmanın önünü açar.

TCK dışındaki kanunlarda düzenlenen suçlarda, şikâyete bağlı olanlar dışında, uzlaştırma ancak o kanunda bunu öngören açık bir hüküm varsa uygulanabilir.

Kurumun mantığı basittir: Görece hafif suçlarda mağdurun zararını çabuk karşılamak, tarafları barıştırmak ve mahkemelerin yükünü hafifletmek. Mağdur yıllar sürebilecek bir yargılamayı beklemeden tatmin olabilir; şüpheli ise hakkında dava açılmadan dosyayı kapatabilir.

Benzer kurumlarla karıştırmamak gerekir

Uzlaştırma, şikâyetten vazgeçme ve önödeme ile sık sık karıştırılır. Şikâyete bağlı bir suçta mağdur, karşılığında hiçbir şey almadan da şikâyetini geri çekebilir; burada karşılıklı bir anlaşma yoktur. Önödemede şüpheli, savcılığın hesapladığı tutarı devlete yatırır ve mağdurla herhangi bir uzlaşma kurulmaz. Uzlaştırmada ise sonucu belirleyen, iki tarafın vardığı anlaşmadır ve kararlaştırılan edim çoğunlukla mağdura yöneliktir.

Uzlaştırmanın yapılamadığı durumlar

Bir suç şikâyete bağlı olsa bile kanun bazı hâllerde uzlaştırmayı dışarıda bırakır:

• Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar
• Israrlı takip (TCK m. 123/A)
• Hakaret (TCK m. 125)

Uzlaştırmaya tabi bir suç, kapsam dışındaki bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse kural olarak uzlaştırma yapılmaz. 2025'teki değişiklikle bu kurala bir istisna getirildi: Önödeme kapsamındaki bir suç ile uzlaştırmaya tabi bir suç aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse, uzlaştırmaya tabi suç için uzlaştırma hükümleri işletilir.

Hakaret suçunda ne değişti?

Son yıllarda uzlaştırma hükümleri birkaç kez değişti; en belirgin dönüşüm hakaret suçunda yaşandı.

7531 sayılı Kanun, Kasım 2024'te yürürlüğe girdiğinde sesli, yazılı veya görüntülü iletiyle işlenen hakareti uzlaştırmadan çıkarıp önödemeye bağladı. Aynı Kanun, uzlaştırma teklifine cevap süresini üç günden yedi güne uzattı.

Hakaretin uzlaştırmayla bağı ise 11. Yargı Paketi olarak bilinen ve 2025 yılının aralık ayında yürürlüğe giren 7571 sayılı Kanun'la bütünüyle koparıldı. Bugün hakarette uzlaştırma uygulanmıyor; kural olarak önödeme usulü gündeme geliyor. Şüpheli, savcılığın belirlediği tutarı süresinde öderse hakkında dava açılmaz. Kanunda hakarete özgü bazı istisnalar bulunduğundan, önödemenin her olayda uygulanıp uygulanamayacağı ayrıca incelenmelidir.

İnternette hâlâ hakaretin uzlaştırmaya tabi olduğunu ya da teklife üç gün içinde cevap verilmesi gerektiğini yazan eski kaynaklara rastlanıyor. Güncel düzenleme bu yönde değildir.

Süreç adım adım nasıl ilerler?

Soruşturmada dosyanın uzlaştırmaya uygun olduğu görülürse, Cumhuriyet savcısı dosyayı adliyedeki uzlaştırma bürosuna gönderir. Büro, teklifi şüpheliye ve mağdura kendisi yapabileceği gibi bir uzlaştırmacıya da yaptırabilir. Uzlaştırmacılar çoğunlukla avukatlar veya uzlaştırmacılık eğitimi almış hukukçulardır.

Teklif yapılırken kurumun niteliği ve anlaşmanın ya da anlaşmamanın hukuki sonuçları taraflara açıklanır. Teklifi alan kişi yedi gün içinde cevap vermezse teklifi reddetmiş sayılır.

Taraflar kabul ederse uzlaştırmacı görüşmeleri yürütür. Uzlaştırmacının çalışması süreyle sınırlıdır: Dosya belgelerinin örnekleri kendisine teslim edildikten sonra otuz gün içinde işlemleri bitirmesi beklenir. Gerekirse büro bu süreyi, her uzatma yirmi günü aşmamak kaydıyla iki defa uzatabilir. Görüşmelerde söylenenler gizlidir ve sonradan taraflar aleyhine delil olarak kullanılamaz.

Görüşmeler bittiğinde uzlaştırmacı bir rapor hazırlar; anlaşma sağlanmışsa uzlaşma belgesini rapora ekler. Cumhuriyet savcısı, anlaşmanın tarafların serbest iradesine dayandığını ve kararlaştırılan edimin hukuka aykırı olmadığını tespit ederse buna göre karar verir. Uzlaşma metni, ancak bu denetimden geçtikten sonra hukuki sonuç doğurur.

Teklifin yapılmış olması, delil toplanmasını ve gerekli koruma tedbirlerinin alınmasını durdurmaz. Birden fazla mağdur varsa anlaşmanın geçerli olması için hepsinin kabulü gerekir. Birden fazla şüpheli varsa yalnızca uzlaşan kişi bundan yararlanır (CMK m. 255).

Uzlaştırmacının ücreti ve giderleri taraflardan peşin istenmez; Hazine'den karşılanır ve yargılama giderine eklenir. Taraflar görüşmelere avukatlarıyla birlikte katılabilir.

Anlaşmanın içeriği ve sonuçları

Anlaşmanın içeriğini taraflar belirler; kimse uzlaşmaya ya da belirli bir edimi kabul etmeye zorlanamaz. Uzlaştırmacının görevi sonuç dayatmak değil, iletişimi kolaylaştırmaktır. Edim bir ödeme, zararın giderilmesi, özür, kamu yararına bir çalışma olabileceği gibi hiçbir karşılık öngörmeyen bir anlaşma da olabilir.

Soruşturma evresinde sonuçlar şöyle şekillenir:

• Edim hemen yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.
• Edim ileri bir tarihe bırakılmış, taksitlendirilmiş veya süreklilik arz ediyorsa kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir; bu süre boyunca dava zamanaşımı işlemez. Edim tamamlandığında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
• Edim yerine getirilmezse kamu davası açılır ve uzlaşmanın sağladığı avantaj kaybedilir.

Dava aşamasında uzlaşma sağlanırsa (CMK m. 254) ve edim derhâl yerine getirilirse davanın düşmesine karar verilir. Edim ileri bir tarihe bırakılmış ya da taksite bağlanmışsa hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına hükmedilir.

Sıklıkla gözden kaçan bir sonuç daha var: Uzlaşmanın gerçekleşmesi, mağdurun aynı fiile dayanarak ayrıca tazminat istemesinin önünü kapatır; görülmekte olan bir tazminat davası varsa, bu davadan vazgeçilmiş gibi işlem görür. Uzlaşma anında bilinmeyen ya da sonradan ortaya çıkan zararlar bu kuralın dışındadır. Edim yerine getirilmezse uzlaşma belgesi, icra takibinde ilam niteliğinde belge olarak kullanılabilir.

Sonradan uzlaşma ve tek seferlik kuralı

Teklif reddedilmiş olsa bile taraflar, en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar kendi aralarında uzlaştıklarını belgeleriyle Cumhuriyet savcısına bildirebilir. Bu durumda da uzlaşma hükümleri uygulanır.

Buna karşılık uzlaştırma girişimi bir kez sonuçsuz kalmışsa, aynı fiil için ne soruşturmada ne kovuşturmada yeniden uzlaştırma yapılır. Bu nedenle teklife verilecek cevap aceleye getirilmemelidir.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

Teklifin telefonda ilk anda reddedilmemesi, yedi günlük sürenin değerlendirme için kullanılması önerilir. Mağdur tarafta, kabul etmeden önce zararın gerçek tutarını belgelerle ortaya koymak gerekir; uzlaşma imzalandıktan sonra tazminat davası açma imkânı büyük ölçüde kapanır.

Uygulamada sık görülen bir sorun, edimin muğlak yazılmasıdır. Ödeme tarihi, tutarı, taksit sayısı ve ödeme yöntemi açıkça belirtilmezse, ileride edimin yerine getirilip getirilmediği tartışma konusu olur. Şüpheli tarafta ise taksitli bir edim üstlenmeden önce ödeme gücü gerçekçi biçimde hesaplanmalıdır; bir taksitin aksaması, ertelenen davanın açılmasına yol açabilir.

Bir dosyanın uzlaştırma kapsamına girip girmediği ve önerilen edimin doğuracağı sonuçlar, suç vasfına ve tarafların durumuna göre farklılaşır; teklife cevap vermeden önce hukuki destek alınması isabetli olur.

Sık sorulan sorular

Uzlaştırma talep dilekçesi örneği

• Bu dilekçe, uzlaştırma kapsamındaki bir suçta şüpheli veya mağdur tarafından, soruşturma aşamasında dosyanın bulunduğu Cumhuriyet Başsavcılığına, dava açılmışsa davaya bakan ceza mahkemesine verilir (CMK m. 253, m. 254).
• Uzlaştırma teklifine yedi gün içinde cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır; taraflar kendi aralarında uzlaşmışlarsa bunu en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar belgeleriyle birlikte Cumhuriyet savcısına bildirebilir (CMK m. 253).
• Dilekçeye kimlik fotokopisi, varsa vekâletname ve taraflar kendi aralarında anlaşmışsa tarafların imzaladığı uzlaşma belgesi eklenir.

[İL] CUMHURİYET BAŞSAVCILIĞINA
(Uzlaştırma Bürosuna gönderilmek üzere)

SORUŞTURMA NO : [Soruşturma No]

TALEP EDEN    : [Ad Soyad] (T.C. Kimlik No: [...........])
                [Adres]
                Sıfatı: [Şüpheli / Mağdur]
VEKİLİ        : [Varsa Av. Ad Soyad, adres]
KARŞI TARAF   : [Ad Soyad]
                Sıfatı: [Şüpheli / Mağdur]
SUÇ           : [Suçun adı] ([TCK madde ve fıkrası])
KONU          : Dosyanın CMK m. 253 uyarınca uzlaştırma bürosuna gönderilmesi talebidir.

AÇIKLAMALAR :

1. Başsavcılığınızın [Soruşturma No] sayılı soruşturma dosyasında [şüpheli / mağdur]
   sıfatıyla yer almaktayım. Soruşturma, [Tarih] tarihli olaya ilişkin [suçun adı]
   suçu hakkında yürütülmektedir.

2. Soruşturmaya konu suç, CMK m. 253 uyarınca uzlaştırma kapsamındadır. [Suçun
   soruşturulması şikâyete bağlıdır. / Suç, CMK m. 253'te uzlaştırmaya tabi olduğu

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.